لیکوال: محمد خالد وردګ / لاس انجلیس، کلیفورنیا
لنډیز
د نجونو د ثانوي زدهکړو بندیز په افغانستان کې یوازې د تعلیمي سیاست مسئله نه ده؛ بلکې د اسلامي ارزښتونو، انساني پانگې، عامې روغتیا، ټولنیز عدالت، او سیاسي مشروعیت لپاره یو څو اړخیز بحران دی. نړۍوالې ادارې راپور ورکوي چې افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې پهکې له ابتدايي مرحلې وروسته له ښوونځي او لوړو زدهکړو څخه محرومې دي، او نږدې ۲.۲ میلیونه نجونې له شپږم ټولگي پورته له زدهکړو پاتې شوې دي. دا مقاله د قرآني نصوصو، نبوي سنتو، تاریخي شواهدو، او معاصرو پرمختیايي/روغتیايي تحلیلونو په رڼا کې ښيي چې د تعلیم بندیز د اسلام له روح، د ټولنې له اړتیاوو، او د دولتدارۍ له عقلانیت سره په ټکر کې دی.
کليدي ټکي: نجونې، تعلیم، زدهکړې، اسلام، انساني پانگه، عامه روغتیا، مشروعیت، کډوالي، رواني روغتیا
سریزه
زدهکړه او تعلیم د انسان د فکري، ټولنیزې، اقتصادي او اخلاقي ودې اساسي بنسټ دی. د تاریخ تجربې او معاصر پرمختیايي نظریات په اتفاق سره ښيي چې ټول هغه تمدنونه چې دوامدار پرمختگ یې کړی، د علم، مهارت او ادارې پر محور ولاړ وو. د جنورۍ ۲۴مه (د زدهکړې نړۍواله ورځ) دا حقیقت بیا را په یادوي چې افغانستان له ۲۰۲۱م کال راهیسې له داسې یوه تعلیمي بحران سره مخ دی چې نه یوازې د بشري ارزښتونو، بلکې د اسلامي اصولو، ټولنیز ثبات او سیاسي عقلانیت سره هم په ښکاره ټکر کې دی.
د یونسکو له مخې، افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد دی چې نجونې او ښځې په کې له ابتدايي مرحلې وروسته له ثانوي او لوړو زدهکړو څخه په سیستماتیک ډول محرومې دي، او نږدې ۲.۲ میلیونه نجونې له شپږم ټولگي پورته له زدهکړو پاتې شوې دي. دا بندیز یوازې د یو نسل تعلیمي مسیر نه پرې کوي؛ بلکې د ټولنې پر رواني وضعیت، اقتصاد، روغتیايي نظام، او د راتلونکو نسلونو پر انساني پانگه داسې اغېز کوي چې د جبران لگښت یې کلونه او حتی لسیزې غواړي.
۱. دینی او شرعي لیدلوری
اسلام د قلم، کتاب، علم، تعقل او تفکر دین دی. د قرآن لومړۍ نازل شوی آیه:
﴿اقْرَأْ بِاسْمِ رَبِّكَ الَّذِي خَلَقَ﴾ (العلق: (۱)
او همدارنګه:
﴿قُلْ هَلْ يَسْتَوِي الَّذِينَ يَعْلَمُونَ وَالَّذِينَ لَا يَعْلَمُونَ﴾ الزمر: (۹)
د علم مقام او د ناپوهۍ زیان په عمومي او اصولي توگه بیانوي.
په نبوي سنتو کې هم د علم طلب عام اصل دی:
«طَلَبُ الْعِلْمِ فَرِيضَةٌ عَلَى كُلِّ مُسْلِمٍ» (ابن ماجه)
په عام ډول له دې حدیث څخه د جنسیت پر بنسټ کومه استثنا نه ثابتېږي. له تاریخي پلوه، رسول الله ﷺ ښځو ته د دیني زدهکړو لپاره ځانگړی اهتمام کاوه، او د علم په انتقال کې ښځې د امت بنسټیزې سرچینې وې. امالمؤمنین عایشه رضیاللهعنها د حدیث، فقې او دیني پوهې له لویو مراجعو څخه وه او گڼو صحابهوو ترې زدهکړه کړې ده.
اسلامي تمدن کې ښځې یوازې زدهکوونکې نه وې، بلکې ښوونکې، محدثانې، فقیهانې او د علم بنسټگرې هم وې. د بېلگې په توگه، فاطمه الفهري په نهمه میلادي پېړۍ کې د خپل میراث له مال څخه د القرویین تعلیمي مرکز (فاس، مراکش) بنسټ کېښود- هغه بنسټ چې د نړۍ له پخوانیو دوامداره تعلیمي مرکزونو څخه او د نړۍ لومړی پوهنتون گڼل کېږي. (د تاریخ-تعلیم په معاصر بحث کې دا قضیه د ښځو د علمي نقش د ارزونې یوه مهمه بېلگه گڼل کېږي).
دا دیني او تاریخي شواهد په ټوله کې دا نتیجه پیاوړې کوي چې د نجونو د تعلیم مخنیوی نه یوازې د شریعت د روح خلاف دی، بلکې د اسلامي تمدن له عملي سیرت سره هم تضاد لري.
۲. علمي او پرمختیايي لیدلوری
له علمي پلوه، د یوې ټولنې پرمختگ په مستقیم ډول د هغې د انساني پانگې له کچې او کیفیت سره تړاو لري. کله چې نیمایي نفوس (ښځې) له زدهکړو محرومې شي، د ټولنې فکري، اقتصادي او اداري ظرفیت په سیستماتیک ډول کمېږي. معاصرې پرمختیايي څېړنې تعلیم د اقتصادي تحرک، تولید، روغتیايي شاخصونو او مدني مشارکت بنسټیز محرک بولي؛ له همدې امله هېڅ معتبر علمي مکتب دا نه تاییدوي چې د زدهکړې بندیز دې پرمختگ ته لاره هواره کړي.
د تعلیم بندیز په مستقیم ډول:
- د روغتیا، ښوونې، اقتصاد او عامه خدماتو کیفیت ټیټوي؛
- فقر، بېکاري او نابرابري زیاتوي؛
- د نسلونو ترمنځ د پوهې او مهارتونو لېږد پرې کوي.
۳. ذهني او رواني اغېزې پر نجونو
د نجونو د تعلیم بندیز یوازې فزیکي محرومیت نه دی؛ بلکې د هویت، هدف او ځانارزښت پر بنسټونو مستقیم برید دی. جبري بېتعلیمي د ژور خپگان، اضطراب، ناامېدۍ، انزوا، او د راتلونکي په اړه د بېوسۍ احساس ته لاره هواروي. دا وضعیت د شخصیت جوړونې، ټولنیز تعامل او انتقادي فکر پر وده هم منفي اغېز کوي.
په عین حال کې، د رواني زیانونو د درملنې لپاره د ښځینه متخصصینو (روانپوهانو، ډاکټرانو، نرسانو) اړتیا لوړېږي- خو همدغه بندیز د دې مسلکي کادر د روزنې مسیر هم تنگوي. پایله یې دا ده چې بحران هم زېږېږي او هم د حل وسایل کمېږي.
۴. ټولنیزې پایلې: فقر، په ټیټ عمر کې ودونه او تاوتریخوالی
کله چې نجونې له ښوونځي ایستل کېږي، د کمعمر ودونو احتمال لوړوي، د اقتصادي خپلواکۍ امکان محدودوي، او د کورني تاوتریخوالي پر وړاندې د مقاومت ظرفیت راکموي. د ښځو د تعلیم کچه د مور او ماشوم د روغتیا له شاخصونو سره هم نېغه اړیکه لري؛ ځکه تعلیم روغتیايي پوهاوی، د خدماتو لاسرسی، او د کورنۍ د پرېکړو کیفیت لوړوي.
لوستې ښځه یوازې ځان نه روزي؛ کورنۍ، نسل او ټولنه روزي. له همدې امله د نجونو د تعلیم بندیز د ټولنیز انحطاط د یوې پراخې کړۍ خطر زیاتوي.
۵. کډوالي او د کورنیو ټوټه کېدل
د نجونو پر تعلیم بندیز د کورنیو د تصمیمونو په جوړښت کې ژور بدلون راوستی. گڼې کورنۍ د لوڼو د تعلیم لپاره د مهاجرت یا بېځایه کېدو لارې ته اړ کېږي. د بېلگې په توگه، د کډوالۍ نړیوال سازمان او اړوندې څېړنې ښيي چې افغانستان د داخلي بېځایه کېدو له ستر بحران سره مخ دی او د طبیعي افتونو له امله هم د پام وړ بېځایه کېدل ثبت شوي دي.
د دې بهیر پایلې څو اړخیزې دي:
- د کورنیو اقتصادي بنسټونه کمزوري کېږي؛
- د انساني پانگې تېښته (brain drain) چټکېږي؛
- هېواد د راتلونکو ډاکترانو، ښوونکو او متخصصینو له روزنیز مسیر څخه بېبرخې کېږي.
۶. اقتصادي، صحي او ټولنیز زیانونه
د تعلیم بندیز یو له خطرناکو پایلو څخه د ښځینه روغتیايي کارکوونکو د روزنې د مسیر کمزورتیا ده. یونیسف په رسمي توگه خبرداری ورکړی چې د نجونو د تعلیم دوامدار بندیز به د ښځینه روغتیايي کارکوونکو کمښت رامنځته کړي او دا به د ښځو او نجونو پر روغتیا مستقیم اغېز ولري. یونیسف همدارنگه د احتمالي بشري لگښت په اړه عددې اټکل وړاندې کوي (د مور او ماشوم زیات شمېر مړینې) چې د ښځینه ډاکټرانو او قابلو له کمښت سره تړاو لري.
په بیړنیو حالاتو کې- لکه د زلزلې، سیلابونو او نورو افتونو پر مهال- ښځینه ډاکترې او قابلهگانې د ښځو د عاجلې درملنې او د ټولنې د اعتماد د ساتنې لپاره حیاتي نقش لري. د دې مسلکي ظرفیت کمښت د روغتیايي عدالت او انساني کرامت پر وړاندې عملي گواښ دی.
۷. سیاسي، حقوقي او نړۍوال اغېز
د نجونو د زدهکړو بندیز د نړۍوالو حقوقي معیارونو له مخې د بشري حقونو له اساسي اصولو سره ټکر لري. د بشري حقونو نړۍواله اعلامیه (۲۶مه ماده) د تعلیم حق د ټولو لپاره تضمینوي. د ماشومانو د حقونو کنوانسیون (۲۸مه ماده) هم د ثانوي زدهکړو د لاسرسي اصل د برابر فرصت پر بنسټ تأکیدوي.
په سیاسي لحاظ، د تعلیم بندیز د مشروعیت او دولتدارۍ پر کیفیت اغېز کوي، ځکه مشروعیت یوازې د کنټرول محصول نه دی؛ د ولس د رضایت، عدالت او خدماتو له معیارونو سره هم تړاو لري. په نړۍواله کچه، یونسکو افغانستان د نړۍ یوازینی هېواد یادوي چې نجونې په کې له ثانوي او لوړو زدهکړو محرومې دي- دا وضعیت په طبیعي ډول د نړۍوال تعامل، مرستو، پانگونې او ډیپلوماتیک اعتبار پر ساحه اغېز کوي.
پایله: مسوولیت، حساب او تاریخي قضاوت
د نجونو تعلیم د فردي حق تر کچې محدود بحث نه دی؛ دا د ټولنیز پرمختگ، اقتصادي ثبات، عامې روغتیا، انساني کرامت او اسلامي ارزښتونو له مخې یو بنسټیز ضرورت دی. د علم له حق څخه د نجونو محرومول نه یوازې د هغوی راتلونکی زیانمنوي، بلکې د ټولنې فکري ستنې نړوي، اقتصاد کمزوری کوي، روغتیايي نظام د اوږدمهاله کادرونو له کمښت سره مخ کوي، او راتلونکي نسلونه د فقر او بېثباتۍ پر لور ټېل وهي.
له اخلاقي او ديني لیدلوري، دا موضوع یوازې د پالیسۍ تخنیکي بحث نه دی؛ بلکې د مسوولیت او حساب مسئله ده. هغه مسوولین او پریکړهکوونکي چې د نجونو پر تعلیم یې بندیز وضع کړی او دوام ورکوي، باید درک کړي چې دا کار به یوازې د تاریخ په قضاوت کې نه ثبتېږي، بلکې د ملت په وجدان کې هم د یو ستر ظلم په توگه پاتې کېږي.
او د اسلامي عقیدې له مخې، حساب یوازې د دنیا تر بریده محدود نه دی: د قیامت په ورځ به د ظلم پوښتنه کېږي، او د بندهگانو حقونه بېاهمیته نه گڼل کېږي. په دیني اخلاقو کې د «حقالعبد» جدي مقام ته په کتو، د داسې پرېکړو مسوولیت د وجدان، تاریخ او اخرت درې واړه ساحې رانغاړي.
که د افغانستان فعلی حاکمان غواړي له دې اوږدمهاله فاجعې ووځي، تر ټولو روښانه او عملي لاره دا ده: د نجونو پر مخ د تعلیم دروازې پرانیستل، د ښوونې نظام عادي کول، او د اسلام، عقل او انساني کرامت له اصولو سره سم د ټولنې د راتلونکي جوړول.
سرچینې:
- UNESCO – Afghanistan: Four years on, 2.2 million girls still banned from school.
- UNICEF – As new school year starts in Afghanistan, almost 400,000 more girls deprived… (Press release, 22 March 2025).
- OHCHR – Universal Declaration of Human Rights (Article 26).
- ICRC IHL Database – Convention on the Rights of the Child (Article 28).
- IOM DTM – Afghanistan displacement report (د داخلي بېځایه کېدو عمومي شمېرې او علتونه).
- IDMC – Afghanistan country displacement profile (عمومي وضعیت/شمېرې).
محمد خالد وردگ
محمد خالد وردک په کالیفورنیا کې اوسیږي او د اوفا شبکې د مفکرینو مرکز مشر دی. هغه په کالیفورنیا ایالتي پوهنتون کې د محاسبې، مالي چارو او اقتصاد په برخو کې زده کړې کړي او په ګڼ شمېر شخصي او غیر انتفاعي سازمانونو کې مسلکي دندې ترسره کړي دي. ښاغلی وردک د تاریخ، فلسفې او ادبیاتو مطالعه کوي او د افغانستان په پرمختګ کې د خپلې پوهې او تجربې په کارولو ژمن دی.
