لنډیز
دا څېړنه د ۲۰۲۵ کال د افغانستان-پاکستان ترمنځ د وروستیو بحراني شخړو ژور او انتقادي تحلیل وړاندې کوي. د شواهدو پر بنسټ، د پاکستاني طالبانو (TTP) له خوا د بریدونو ادعاوې او په مقابل کې د پاکستان د پوځ له خوا په افغانستان کې د هوایي حریم مکرر نقض او غیرقانوني بریدونه د افغانستان پر ملي حاکمیت یو ښکاره تجاوز دی. په دې برخه کې د پاکستان د دفاع وزیر (خواجه محمد آصف) وروستۍ متضادې څرگندونې د پاکستان د رول په اړه ژور شکونه پیدا کوي. دا مقاله د افغانستان له دفاعي زاویې، د پاکستان د پېچلو «ستراتیژیک ژورتیا» اهداف، د سیمې جیوپولیتیکي شالید، د بهرنیو قدرتونو رول، او د خپلې ځمکې د ساتنې لپاره د افغان ملت نه بېلېدونکي ملي حقونه څېړي. د تحلیل په پایله کې، د داخلي ملي مشروعیت او ټولشموله حکومت، له صفوفو څخه د پاکستان ته وفادار اشخاص لیرې کول، د مدني او د ښځو د حقونو اعاده، د داخلي یووالي، د گاونډیو هېوادونو سره د متوازن او خپلواک بهرني سیاست، او د پایداره سولې د ټینگښت لپاره عملي سپارښتنې وړاندې کېږي.
۱. سریزه: د حاکمیت تر پښو لاندې کول او د سیمې توازن
د افغانستان او پاکستان اړیکې د تاریخ په اوږدو کې د باور له کمښت او د فرضي کرښو او ستراتیژیکو سیالیو د جنجالونو څخه ډکې پاتې شوې دي. په ۲۰۲۵ کال کې د پاکستان له خوا د افغانستان پر خاوره غیرقانوني، یو اړخیز او تکراري هوایي بریدونه (لکه د کابل بمبارۍ) د نړۍوالو قوانینو ښکاره سرغړونه او د افغانستان پر ملي حاکمیت مستقیم تېری بلل کېږي، چې د پراخېدونکې جگړې نښې یې له ځان سره لري. دا پېښې نه یوازې د دوو گاونډیو هېوادونو په اړیکو، بلکې په ټوله سیمه کې پر امنیتي انډول ژورې اغېزې لري.
دا مقاله په دریو محوري برخو تمرکز کوي:
۱. د پاکستان د نظامي تگلارې واقعي موخې، چې د افغانستان د کورنیو امنیتي کمزوریو څخه د سیاسي او جیو-ستراتیژیک فشار د وسیلې په توگه ناوړه گټه اخلي.
۲. د افغانستان د ملي دفاعي حق او نړۍوال مشروعیت ټینگار.
۳. د داخلي ملي یووالي او هوښیار بهرني سیاست اهمیت، تر څو له دا ډول خطرونو څخه ځان وساتل شي.
۲. شواهد او کرهکتنه: د بریدونو ماهیت او د ملي حاکمیت نقض
۲.۱. د متقابل بریدونو راپورونه او د کرهوالي اړتیا
د رسنیو راپورونه (لکه فرانس ۲۴ او گارډین) د فرضي کرښې په اوږدو کې د نښتو او بریدونو پېښې تاییدوي. دا مهمه ده چې توپیر وشي:
- د TTP ادعاوې: د پاکستاني طالبانو (TTP) ادعا چې د ډېورنډ فرضي کرښې ته څېرمه په شمال لوېدیځو ولسوالیو کې یې بریدونه کړي، په بنسټیز ډول د پاکستان کورنۍ امنیتي ستونزه ده او باید د افغانستان پر حکومت ور ونه تپل شي.
- د افغانستان د طالبانو غبرگون: د افغانستان د طالبانو د ځواکونو له خوا په ځینو سرحدي پوستو (په ځانگړې توگه خیبر پښتونخوا ته نږدې برخو) باندې غبرگون، د پاکستاني بریدونو پر وړاندې د ملي دفاع په چوکاټ کې د ځان ساتنې مشروع اقدام بلل کېدای شي.
۲.۲. د پاکستان یو اړخیز تیری او له نړۍوالو قوانینو سرغړونه
د پاکستان پوځي کړنې په افغانستان کې د هوايي دفاعي سیستم او مناسب جنگي ځواک نشتوالی په نظر کې نیسي. د له اعلان او نړۍوالې اجازې څخه پرته هوایي بمبارۍ د ملي حاکمیت څرگند نقض دی او دا په گوته کوي چې پاکستان هڅه کوي د افغانستان له کمزورتیا څخه په گټې اخیستنې د «نا اعلان شوې جگړې» ډگر پراخ کړي او د نړۍوال قانون پر خلاف د خپلې خاورې څخه وتلې ستونزې په افغانستان کې حل کړي. د ملي دفاع پر اساس، افغانستان د خپلې خاورې د دفاع لپاره ټول مشروع حقونه لري.
۳. تاریخي او ستراتیژیک بنسټ: د پاکستان «ستراتیژیکه ژورتیا» او د افغانانو مقاومت
۳.۱. د پاکستان اوږد مهاله لاسوهنه او «ستراتیژیکه ژورتیا»
پاکستان له لسیزو راهیسې د «ستراتیژیکې ژورتیا» (Strategic Depth) تگلاره تعقیب کړې ده، چې موخه یې په افغانستان کې د داسې حکومت رامنځته کول دي چې د اسلاماباد تر نفوذ لاندې وي. دا تگلاره، چې د محمد داود خان دورې څخه پیل شوې او د شوروي یرغل پر مهال یې مجاهدینو د ملاتړ تر چتر لاندې وده کړې، تل یې د افغانستان بېثباتي د خپل امنیتي او سیاسي سیاست د وسیلې په توگه کارولې ده. د افغان ملت لپاره، دا تگلاره د دایمي گواښ او ملي خنډ په معنی ده.
د دې سیاست تضاد هغه مهال ښکاره شو کله چې د پاکستان دفاع وزیر خواجه محمد آصف، د هغو طالبانو په اړه چې د لسیزو راهیسې یې روزلي او قهرمانان یې بلل، په ښکاره ډول افغانستان ته د «دښمن» خطاب وکړ او د پاکستان امنیت ته یې گواښ وباله. دا څرگندونې په نړۍواله کچه د پاکستان د دوهمخي سیاست او د «ښه» او «بد» ترهگر ترمنځ د توپیر کولو په تگلاره کې ژور تضاد څرگندوي. پاکستان هڅه کوي چې د افغانستان په کورنیو چارو کې د خپلې ناکامۍ پړه پر افغانستان واچوي.
۳.۲. د پردي یرغل پر وړاندې د افغان ملت تاریخي یووالی
د افغانستان تاریخ په ځلونو ثابته کړې چې د بهرني خطر پر وړاندې د کورنيو اختلافاتو سره سره ملي یووالی رامنځته شوی دی:
- لوی فاتحان: که څه هم سکندر او مغولو په لنډمهاله توگه واکمني کړې، خو د غرنیو سیمو د قبایلو او محلي مقاومتونو مخالفت د دوی واکمني کمزورې کړې ده.
- انگرېزي یرغلونه: په درېیو لویو جنگونو کې د برتانوي امپراتورۍ پر وړاندې د افغانانو مقاومت، چې هر ځل د یووالي او خپلواکۍ غوښتنه یې په زغرده تر سترگو شوې ده.
- شوروي او امریکا/ناټو مداخلې: د ۱۹۷۹ شوروي یرغل او د ۲۰۰۱ کال وروسته د ناټو مداخله دواړه د افغان ملت له خوا د اشغال په توگه رد شوي دي. دې تجربو وښودله چې بهرنۍ ژمنې اکثراً د ملکي پرمختگ پر ځای، لنډمهاله سیاسي او ستراتیژیک اهداف لري.
۴. جیوپولیټیک بدلونونه: د سیمې سیالي او د افغانستان خپلواک سیاست
۴.۱. د هند ته د متقي سفر، د امریکا سیمهییز فشار او د پاکستان غبرگون
د هند هېواد ته د امیر خان متقي سفر د افغانستان د حکومت له خوا د خپلواک نړۍوال مشروعیت او متوازن بهرني سیاست د هڅې په توگه و. دا سیاسي بدلون د پاکستان په وړاندې شدید عکس العمل راوپاراوه، ځکه پاکستان د سیمهییز انزوا او نفوذ له لاسه ورکولو څخه وېره لري.
په ورته مهال، امریکا هڅه کوي چې په سیمه کې خپل اغېز وساتي، په ځانگړي توگه د هندوستان د انرژۍ پر سیاستونو د فشار له لارې (د روس څخه د ارزانه تېلو اخیستو له امله). دا سیمهییز فشار پاکستان ته د دې جرأت ورکوي چې د هوايي دفاع نه لرلو په صورت کې پر افغانستان په بېپروایي سره یرغل وکړي، ترڅو د امریکا او سیمې پام ځانته واړوي او خپل ستراتیژیک موقف بېرته قوي کړي.
۴.۲. له چین او روسیې سره اقتصادي او دیپلوماتیکي اړیکې: د خپلواکۍ لاره
د طالبانو حکومت هڅه کوي چې د سیمهییز او نړۍوالو ځواکونو ترمنځ توازن رامنځته کړي:
- روسیه: د امنیتي او ډیپلوماتیکو همکاریو د پیل نښې.
- چین: د افغانستان د بډایه معدنیاتو او تېلو د قراردادونو ورکول د چین سره د اقتصادي زیربناوو د پیاوړتیا لپاره یو مهم گام دی.
- هند: د متقي سفر په څېر، د دیپلوماتیکي اړیکو پراخول د سیمې د انډول ساتلو لپاره اړین دي.
دا اړیکې د افغانستان لپاره یو حیاتي فرصت دی چې خپل اقتصاد پیاوړی کړي او د یو خپلواک، غیرمتمرکز بهرني سیاست بنسټ کېږدي. د ټرمپ د ادعا په څېر گواښونه، لکه د بگرام د هوایي ډگر په اړه، د دې ښکارندویي کوي چې بهرني ځواکونه د افغانستان د ستراتیژیک موقعیت څخه د خپلو گټو لپاره کار اخلي، چې دا د افغانانو پر ملي ارادې ښکاره تجاوز دی.
۵. پایله: اټومي ځواک، د ترهگرۍ پالیسي، او ملي یووالی
۵.۱. د پاکستان «بېپروا ځواک» او د سیمې بېثباتي
پاکستان، د یو اټومي ځواک په توگه، د افغانستان د کمزوري حالت څخه ناوړه گټه پورته کوي. پر افغانستان باندې یو اړخیز، غیرقانوني هوایي بریدونه د «بېپروا ځواک» چلند ښکارندویي کوي او د نااعلان شوې جگړې پیل ته لاره هواروي.
د پاکستان پوځي او استخباراتي کړۍ له پخوا راهیسې د ترهگرو ډلو ملاتړ او د پراکسي جگړو له لارې د افغانستان او هند نفوذ کمولو او د سیمهییز امنیت له منځه وړلو پالیسي پلي کوي. دا سیاست نه یوازې د افغانستان بلکې د هند، ایران او مرکزي آسیا لپاره هم د جدي خطر زنگ دی او باید په نړۍواله کچه محکوم شي.
۵.۲. کورنۍ جگړې مخنیوی او د ملي یووالي لوړول
د بهرني تیری پر وړاندې، تر ټولو ستره ملي دفاعي تگلاره د کورنۍ جگړې مخنیوی او د ملي یووالي ټینگښت دی. که داخلي درزونه (قومي، ولایتي یا سیاسي) پراخ شي، بهرني قدرتونه به له دې تفرقې څخه ناوړه گټه واخلي.
د دولت او ملت ستر ټکی باید د ملي یووالي ټینگول، د سیاسي زغم فرهنگ، د گډو ملي ارزښتونو پر محور اجماع، او د قاطع ملي دفاعي دریځ وي.
۶. سپارښتنې
۱. د ملي حاکمیت دفاع او دیپلوماسي:
- نړۍوال شکایت: افغانستان باید په بېړنۍ توگه د ملگرو ملتونو د امنیت شورا او نورو نړۍوالو فورمونو ته د پاکستان له خوا د افغانستان د پرله پسې هوایي حریم د سرغړونې په اړه رسمي او مستند شکایت وړاندې کړي.
- د ملي دفاع پیاوړتیا: د هوایي دفاعي سیستم د پیاوړتیا لپاره باید د منځني واټن متحدینو (چین، روسیه) سره په جدي توگه خبرې اترې وشي.
- د متقابل عمل سیاست: د پاکستاني تېری پر وړاندې د متقابل عمل مشروع دفاعي حق وکارول شي.
۲. د متوازن او خپلواک بهرني سیاست پیاوړتیا:
- د بهرنیو اړیکو تنوع: د یوې قوي ملي گټې پر بنسټ، د سیمې ټولو هېوادونو (هند، ایران، مرکزي اسیا) او نړۍوالو ځواکونو سره متوازنې، غیر متعهدې او خپلواکې اړیکې وساتل شي.
- اقتصادي خپلواکي: د مسو کانونو او تېلو قراردادونو په گډون د اقتصادي زیربناوو د پیاوړتیا لپاره د بهرنیو پانگونو په جلبولو تمرکز وشي ترڅو له سیاسي فشارونو څخه خلاصون وموندل شي.
۳. داخلي اصلاحات او ملي یووالی:
- د ملي امنیت تضمین او تصفیه: د طالبانو د صفونو په داخل کې باید د پاکستان جاسوسان او نور بهرني نفوذي کسان په جدي توگه تصفیه شي، ترڅو ملي هویت او امنیت په پټه توگه له خطر سره مخ نه شي.
- کورني مشروعیت او ټولشموله حکومت جوړول (محوري سپارښتنه): طالبان باید د بینالمللي مشروعیت ترلاسه کولو څخه وړاندې، په لومړي گام کې کورنی مشروعیت او ملي اجماع د یوه پراخ، ټولافغانشمول حکومت په جوړولو سره ترلاسه کړي. که په کور دننه سیاسي درز موجود وي، دښمنان کولای شي د پخوا په څېر له دې خلا څخه په گټې اخیستنې اپوزیسیون قوي کړي او افغانستان د بیثباتۍ کندې ته ورټېل وهي.
- د مدني او د ښځو د حقونو اعاده: د هېواد د پرمختگ، د کورني قناعت رامنځته کولو او په نړۍواله کچه د مشروعیت لپاره، د مدني حقونو او په ځانگړې توگه د ښځو کار او تعلیم ته د مشروع اسلامي او افغاني چوکاټ په پام کې نیولو سره لاره پرانیستل شي.
- د دفاعي ذهنیت لوړول: افغان ولس باید تل په یاد وساتي چې بهرني ځواکونه یوازې د خپلو اهدافو لپاره د افغانستان خاوره کارولې او پرېښې یې ده، نو یوازې ملي یووالی او خپله اراده کولی شي هېواد د دایمي سولې او خپلواکۍ لوري ته رهبري کړي.
محمد خالد وردگ
محمد خالد وردک په کالیفورنیا کې اوسیږي او د اوفا شبکې د مفکرینو مرکز مشر دی. هغه په کالیفورنیا ایالتي پوهنتون کې د محاسبې، مالي چارو او اقتصاد په برخو کې زده کړې کړي او په ګڼ شمېر شخصي او غیر انتفاعي سازمانونو کې مسلکي دندې ترسره کړي دي. ښاغلی وردک د تاریخ، فلسفې او ادبیاتو مطالعه کوي او د افغانستان په پرمختګ کې د خپلې پوهې او تجربې په کارولو ژمن دی.
